Киберқылмыс: бір рет басылған батырма қылмысқа айналуы мүмкін

Бүгінде интернет өміріміздің ажырамасбөлігіне айналды. Біз тауарлар мен қызметтергеонлайн төлем жасаймыз, мобильді банкингтіпайдаланамыз, әлеуметтік желілерде қарым-қатынас жасаймыз және смартфондарымыздакөптеген жеке ақпаратты сақтаймыз. Алайдацифрлық технологиялардың дамуымен қатаринтернет арқылы жасалатын қылмыстардың саны да артып келеді.

Ең кең таралған қауіптердің бірі — интернет-алаяқтық. Қаскөйлер жалған интернет-дүкендерашады, фишингтік сілтемелер таратады, өздерінбанк немесе мемлекеттік орган қызметкерлеріретінде таныстырады және түрлі сылтауларменазаматтардың ақшасы мен жеке деректеріниемденуге тырысады.

Бұл мәселе айтарлықтай ауқымға ие. ҚазақстанРеспубликасы Ұлттық банкінің мәліметінше, 2026 жылдың басына қарай алаяқтық белгілері бар 80 мыңнан астам оқиғаны тіркеген. Қабылданғаншаралардың нәтижесінде күмәнді операцияларғақатысты шамамен 2,8 миллиард теңге бұғатталған.

Сонымен қатар, дропперлік деп аталатынқұбылысқа ерекше назар аудару қажет. Дропперлер— заңсыз ақша операцияларын жүргізу үшінөздерінің банк карталарын, шоттарын немесе банк деректемелерін басқа адамдарға беретін тұлғалар. Кейде адам мұндай «оңай табыс табу» ұсынысынаоның салдары туралы ойланбастан келіседі. Алайдазаңды білмеу жауапкершіліктен босатпайды. 2026 жылы Астана прокуратурасы жас жігіттің ақшалайсыйақы үшін өзінің банк шотын басқа адамғабергені туралы оқиғаны хабарлады. Кейін бұл шотарқылы алаяқтыққа байланысты операцияларжүргізілген. Сот оны кінәлі деп танып, айыппұлтүріндегі жаза тағайындаған.

Қазақстан Республикасының заңнамасындаақпараттық жүйені немесе интернет желісінпайдалану арқылы жасалған алаяқтық үшінжауапкершілік көзделген. Қазақстан РеспубликасыҚылмыстық кодексінің 190-бабына сәйкес, интернетті пайдаланушыны алдау немесе оныңсенімін теріс пайдалану мақсатында қолдануалаяқтықтың саралаушы белгісі болып саналадыжәне бас бостандығынан айыруды қоса алғанда, қылмыстық жазаға әкеп соғуы мүмкін.

Бұл ретте жауапкершілік тек қылмыстықсхеманы ұйымдастырушыға ғана жүктелмейді. Банк картасын, шотты, логинді немесе құпиясөздіүшінші тұлғаларға беру адамның іс жүзіндеқылмыстық схемаға қатысушыға айналуына әкелуімүмкін.

Киберқылмысқа қарсы күресте құқық қорғауоргандарының жұмысы ғана емес, азаматтардыңжеке цифрлық сауаттылығы да маңызды рөлатқарады. Банк картасының деректерін, SMS арқылы келетін растау кодтарын жәнеқұпиясөздерді бөгде адамдарға беруге, күмәндісілтемелерге өтуге немесе өз банк шотынпайдалануды көздейтін «оңай ақша табу» ұсыныстарына келісуге болмайды.

Интернет адамға орасан зор мүмкіндіктербереді, алайда сонымен бірге жауапкершілікті де талап етеді. Цифрлық кеңістікте де шынайыөмірдегідей заң қағидалары қолданылады: алдау, ұрлық жасау және қылмыстық схемаға қатысутелефон экраны арқылы жүзеге асырылғаны үшінқауіптілігін жоғалтпайды.

Цифрлық қауіпсіздік қарапайым ережеденбасталады: қандай да бір батырманы баспас бұрын, ақпаратты бермес бұрын немесе ұсынысқа келіспесбұрын, оның салдары туралы ойлану қажет.